Zespół opracowujący Zalecenia na rok 2026 ma głęboką nadzieję, że wzorem minionych lat przyczynią się one do dalszej poprawy jakości opieki diabetologicznej, co przełoży się bezpośrednio na jakość życia tej szczególnej populacji, którą stanowią osoby z cukrzycą. Od wielu lat jesteśmy świadkami dynamicznych zmian w zakresie dostępnych technologii oraz możliwości farmakoterapii, jednak wciąż cukrzyca, obok otyłości, pozostaje kluczowym wyzwaniem XXI wieku.
"Leczenie cukrzycy musi być dobrane indywidualnie dla każdego pacjenta. Powinno ono uwzględniać różne mechanizmy prowadzące do wystąpienia choroby, wymaga stałej i ścisłej współpracy zespołów terapeutycznych i osób z cukrzycą oraz interdyscyplinarnego, wielokierunkowego spojrzenia. Dopasowując schemat terapii do indywidualnego celu, nie należy także zapominać o wspomnianej wyżej jakości życia. Dążenie do normalizacji glikemii, redukcji masy ciała oraz protekcji sercowo-naczyniowo-nerkowej, tak bezpieczne, jak to tylko możliwe, ma kluczowe znaczenie w zapobieganiu i hamowaniu postępu powikłań cukrzycy. Wszyscy bowiem mamy świadomość, że problem powikłań cukrzycowych pozostaje kluczowym zagadnieniem współczesnej diabetologii, zwłaszcza z perspektywy pacjenta." - piszą w Zaleceniach prof. dr hab. n. med. Janusz Gumprecht, pełnomocnik Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego ds. Zaleceń Klinicznych oraz prof. dr hab. n. med. Irina Kowalska, prezes Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.
Od roku 2005 Polskie Towarzystwo Diabetologiczne przygotowuje i publikuje zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą. Corocznie aktualizowane, mają podążać za wynikami najnowszych badań klinicznych, wskazywać optymalne kierunki postępowania i wspierać lekarzy w codziennej praktyce. Pomysłodawcą i inicjatorem tworzenia zbioru wytycznych był w roku 2004 prof. Jacek Sieradzki, ówczesny prezes PTD. Pierwszym przewodniczącym Zespołu PTD ds. Zaleceń 2005 został śp. prof. Władysław Grzeszczak, który pełnił tę funkcję do roku 2011. Kolejnymi pełnomocnikami Zarządu Głównego PTD ds. Zaleceń byli prof. Leszek Czupryniak (2011-2015), prof. Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz (2015-2019) i prof. Irina Kowalska (2019-2023). Aktualne Zalecenia, podobnie jak wcześniejsze, są owocem wytężonej pracy zespołowej licznej grupy ekspertów z różnych dziedzin medycyny, a także - o czym należy pamiętać - efektem działań osób, które w latach ubiegłych współtworzyły zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą.
Najważniejsze wybrane zmiany, jakie zaszły w Zaleceniach na 2026 rok
W ROZDZIALE 1 wprowadzono wartość HbA1c w zakresie 5,7-6,4% jako podstawę do rozpoznania stanu przedcukrzycowego. Rozdział rozbudowano także o opis stadiów klinicznych cukrzycy typu 1. Cukrzyca typu 1 obecnie może być wykrywana w stadium przedklinicznym. Diagnostyka obejmuje oznaczenie przeciwciał: przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego (glutamic acid decarboxylase - anty-GAD), przeciwko insulinie (insulin autoantibodies - IAA), przeciwko fosfatazie tyrozynowej 2 (insulinoma-associated autoantigen 2-IA-2), przeciwko transporterowi cynku 8 (zinc transporter family member 8 - ZnT8) oraz ewentualnie przeciw niezdefiniowanym antygenom wyspowym (islet cell antibodies - ICA). Badania te powinny być wykonane w referencyjnym laboratorium. W przypadku stwierdzenia dodatniego miana przynajmniej 2 przeciwciał należy przeprowadzić badanie oceniające stopień zaawansowania zaburzeń tolerancji glukozy: HbA1c oraz OGTT.W ROZDZIALE 2 podano informację o zatwierdzeniu do stosowania teplizumabu, leku hamującego progresję cukrzycy typu 1 w stadium 2. Ponadto zwrócono uwagę, że agoniści receptora GLP-1 (liraglutyd, semagultyd) oraz podwójny agonista GIP/GLP-1 (tirzepatyd) zmniejszają ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 w grupie u osób z BMI ≥ 27 kg/m2 i obecnością stanu przedcukrzycowego. Dodano także rekomendację, aby leczenie choroby otyłościowej u osób ze stanem przedcukrzycowym oraz u osób bez zaburzeń metabolizmu glukozy, ale z co najmniej wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, odbywało się pod opieką poradni diabetologicznej.
W ROZDZIALE 3 zwrócono uwagę, aby rozważyć stosowanie systemu CGM u osób korzystających z insulinoterapii w schematach rzadszych wstrzyknięć, a także u osób niestosujących insuliny. Ponadto przedstawiono minimalne wymogi dotyczące parametrów jakościowych, które powinny spełniać systemy CGM stosowane w praktyce klinicznej. Uaktualniono również tabelę przykładowych substancji oraz uwarunkowań klinicznych mogących zakłócać odczyt stężenia glukozy za pomocą glukometrów.
W ROZDZIALE 4 zmodyfikowano docelową wartość stężenia triglicerydów. Stężenie LDL-C < 55 mg/dl (< 1,4 mmol/l) i redukcja o co najmniej 50% w stosunku do wartości wyjściowej u osób z cukrzycą o bardzo wysokim ryzyku sercowo-naczyniowym oraz jako cel drugorzędowy obniżenie stężenia nie-HDL-C < 85 mg/dl (< 2,2 mmol/l). Stężenie LDL-C < 70 mg/dl (1,8 mmol/l) i redukcja o co najmniej 50% w stosunku do wartości wyjściowej u osób z cukrzycą o wysokim ryzyku sercowo-naczyniowym oraz jako cel drugorzędowy obniżenie stężenia nie-HDL-C < 100 mg/dl (< 2,6 mmol/l). Stężenie LDL-C < 100 mg/dl (< 2,6 mmol/l) u osób z cukrzycą o umiarkowanym ryzyku sercowo-naczyniowym oraz jako cel drugorzędowy obniżenie stężenia nie-HDL-C < 130 mg/dl (< 3,4 mmol/l).
W ROZDZIALE 5 przestawiono zaktualizowany i rozbudowany podział organizacji opieki medycznej nad osobami z cukrzycą i w profilaktyce cukrzycy.
W ROZDZIALE 6 zmodyfikowano zalecany czas suplementacji kwasem foliowym w okresie przedkoncepcyjnym.
W ROZDZIALE 7 rozbudowano fragment traktujący o korzyściach zdrowotnych płynących ze zwiększonej, regularnej aktywności fizycznej. Zwrócono także uwagę, że stosowanie tzw. activity wearable device (np. smartwatchów/opasek fitness) stanowi czynnik motywujący do zwiększenia aktywności fizycznej. Określono także zalecaną dzienną liczbę kroków dla różnych grup pacjentów. Zalecenie 10 000 kroków dziennie stanowi cel dla bardziej aktywnych osób z cukrzycą, przy czym zakres 6000-8000 kroków dziennie, uwzględniający wiek pacjentów > 60 lat, wiąże się z redukcją śmiertelności sercowo-naczyniowej i ogólnej.
W ROZDZIALE 8 zalecono ocenianie i monitorowanie stresu cukrzycowego co najmniej raz w roku w ramach opieki diabetologicznej. Wskazano zalecane kwestionariusze, które wraz z dedykowaną im instrukcją stosowania dostępne są w zakładce na stronie internetowej PTD.
ROZDZAŁ 9 (Edukacja terapeutyczna) został opracowany w nowym ujęciu i kształcie.
W ROZDZIALE 10 zwrócono uwagę, aby stosować wyłącznie systemy CGM spełniające wymagane standardy w zakresie jakości i bezpieczeństwa. Wskazano także, że systemy system automatycznego podawania insuliny (AID) należy proponować każdej osobie z cukrzycą typu 1, a decyzja o ich ewentualnym wdrożeniu powinna zostać podjęta wspólnie z pacjentem, z uwzględnieniem kwestii refundacyjnych i finansowych.
W ROZDZIALE 11 rozszerzono wskazania stosowania podwójnego agonisty GIP/GLP-1 na podstawie jego udowodnionego działania kardioprotekcyjnego.
W ROZDZIALE 12 zawarto zalecenie, aby każdej zmianie modelu insulinoterapii towarzyszyła reedukacja terapeutyczna. Zmodyfikowano także rycinę dotyczącą algorytmu insulinoterapii.
ROZDZIAŁ 13 przedstawia nowe treści dotyczące leczenia nadciśnienia tętniczego. Przygotowano również dwie ryciny ilustrujące prezentowane zalecenia.
W ROZDZIALE 14 wprowadzono informację o braku obecnie swoistych terapii obniżających stężenie Lp(a) i zaleceniu wczesnego leczenia czynników ryzyka sercowo-naczyniowego oraz bardziej intensywnym obniżaniu stężenia cholesterolu LDL. Podano także adres kalkulatora umożliwiającego oszacowanie ryzyka sercowo-naczyniowego z wykorzystaniem Lp(a). W tabeli dotyczącej kategoryzacji ryzyka sercowo-naczyniowego dodano kategorię ekstremalnie wysokiego ryzyka, obejmującego pacjentów z chorobą sercowo-naczyniową na podłożu miażdżycy, u których doszło do ponownego incydentu sercowo-naczyniowego pomimo przyjmowania maksymalnej tolerowanej dawki statyny, a także pacjentów z wielołożyskową miażdżycą. Dla wyodrębnionej grupy zaproponowano docelową wartość LDL-C < 40 mg/dl. Wprowadzono również tabelę podsumowującą rodzaje i przyczyny hipertriglicerydemii. Zaktualizowano też postępowanie w hipertriglicerydemii.
W ROZDZIALE 15 zwrócono uwagę, że pierwszym wyborem przy leczeniu hipoglikemii powinna być glukoza (bądź jej izomer - dekstroza), a dopiero w przypadku braku jej dostępności inne węglowodany proste. Dodano także wzmiankę, że lekarz powinien przeprowadzać regularną ocenę funkcji poznawczych pacjentów - w przypadku ich pogorszenia należy uważniej monitorować pacjentów pod kątem epizodów hipoglikemii, optymalnie z wykorzystaniem CGM.
W ROZDZIALE 16 dodano informację, aby w grupie osób z cukrzycą typu 1, które znacznie obniżyły podaż insuliny w wyniku zastosowania agonistów receptora GLP-1 lub GIP/GLP-1, zwrócić uwagę na potencjalne ryzyko wystąpienia cukrzycowej kwasicy ketonowej. Rozdział uzupełniono także o informację, że leczenie osób z niepowikłaną, łagodną cukrzycową kwasicą ketonową można prowadzić z wykorzystaniem szybkodziałających analogów insuliny podawanych co 1-2 godziny podskórnie pod kontrolą glikemii i utrzymaniu insuliny bazowej bądź też z wykorzystaniem ciągłego podskórnego wlewu insuliny z monitorowaniem glikemii. Podniesiono również klasę dowodów naukowych dwóch z najważniejszych rekomendacji.
W ROZDZIALE 18 pojawiła się informacja, że agoniści receptora GLP-1 są rekomendowanym leczeniem w profilaktyce pierwotnej i wtórnej udaru mózgu u osób z cukrzycą typu 2 i powinny być zalecane niezależnie od wartości HbA1c. Rozdział wzbogacono też o informację dotyczącą epidemiologii udarów wśród osób z cukrzycą. Zwrócono również uwagę, że w trakcie leczenia świeżego udaru mózgu należy unikać hiperglikemii, jednocześnie uznając ograniecznie ryzyka hipoglikemii za priorytet.
W ROZDZIALE 19 doprecyzowano sytuacje, w których należy rozważyć konsultację nefrologiczną. Ponadto w tabeli dotyczącej dawkowania nieinsulinowych leków przeciwhiperglikemicznych rozbudowano wiersz dotyczący pochodnych sulfonylomocznika, uwzględniając różne dostępne preparaty w kontekście ich metabolizmu.
W ROZDZIALE 20 doprecyzowano, że nie ma potrzeby wykonywania przesiewowych badań okulistycznych u kobiet z cukrzycą ciążową. Zwrócono także uwagę, że jeżeli badanie przesiewowe z wykorzystaniem urządzenia fundus camera i ocena zdjęć przez wykwalifikowany personel lub przy użyciu odpowiedniego oprogramowania z zastosowaniem algorytmu sztucznej inteligencji do analizy obrazu wykaże retinopatię cukrzycową, zaleca się niezwłoczne skierowanie do okulisty. W rozdziale pojawiła się również wzmianka o nietętniczej przedniej niedokrwiennej neuropatii nerwu wzrokowego (NAION), której pojedyncze przypadki występują u osób leczonych agonistami receptora GLP-1. Wspomniano też, że nie udowodniono związku pomiędzy leczeniem agonistami receptora GLP-1 a ryzykiem rozwoju retinopatii.
W ROZDZIALE 21 zawarto rekomendacje na temat doboru leczenia przewlekłego bólu neuropatycznego, oceny jego skuteczności oraz wyznaczania celów terapii. Uaktualniono także schematy dotyczące leczenia bólu neuropatycznego.
W ROZDZIALE 22 wskazano, że należy dążyć do tworzenia specjalistycznych oddziałów lub pododdziałów leczenia cukrzycowej choroby stóp. Doprecyzowano także, w jakich przypadkach należy wykonywać posiewy krwi u osób z cukrzycową chorobą stóp, oraz zwrócono uwagę, że dodatni wynik testu probe to bone wskazuje na podejrzenie wystąpienia zapalenia kości.
W ROZDZIALE 23 pojawiła się rekomendacja, aby u dzieci z cukrzycą typu 1 w okresie remisji choroby lub przy zastosowaniu systemów AID oceniać wąski zakres docelowy (TITR) (70-140 mg/dl). U pacjentów leczonych metodą wielokrotnych wstrzyknięć insuliny zalecono stosowanie technologii wspomagających odnotowywanie podanych dawek insuliny. U dzieci z cukrzycą typu 1 w przypadku współwystępującej choroby otyłościowej zarekomendowano dodanie do terapii agonisty receptora GLP-1. Zaproponowano wiek, w którym wskazane jest wykonanie badań przesiewowych w kierunku wykrycia przedklinicznych stadiów cukrzycy typu 1 u dzieci. Zarekomendowano, aby u pacjentów w stadium 2. cukrzycy typu 1 okresowo stosować CGM. Podkreślono, że edukacja terapeutyczna w stadiach przedklinicznych powinna obejmować tematykę istotną dla tego okresu choroby. Obniżono wiek do 8 lat, powyżej którego należy wykonywać badania w kierunku dysglikemii u dzieci z BMI > 85c oraz zalecono powtarzanie badań co 2 lata. U dzieci z cukrzycą typu 2 zalecono rozważenie rozpoczęcia terapii agonistą receptora GLP-1 przy braku normalizacji masy ciała mimo ustabilizowania wartości glikemii. Zmodyfikowano zalecenia dotyczące diabetologicznej opieki szpitalnej i ambulatoryjnej dla dzieci i młodzieży z cukrzycą.
W ROZDZIALE 24 dodano zapis, aby standardowa opieka przedkoncepcyjna obejmowała - oprócz osiągania celów glikemicznych - także żywienie, aktywność fizyczną, edukację w zakresie samokontroli oraz badań przesiewowych w kierunku chorób współistniejących i powikłań cukrzycy. Pojawiła się również rekomendacja, aby u kobiet z cukrzycą przedciążową, niezależnie od typu, przeprowadzić kontrolę okulistyczną przed zajściem w ciążę, a najpóźniej w I trymestrze, oraz powtarzać ją w każdym trymestrze. W rozdziale wskazano także, że preparaty agonistów receptora GLP-1 oraz GIP/GLP-1 nie mają badań dopuszczających do stosowana w czasie ciąży i tym samym nie powinny być stosowanie w okresie planowania ciąży oraz okresie prokreacyjnym, jeżeli nie jest stosowana skuteczna antykoncepcja. Podawanie tych preparatów należy zaprzestać 4-8 tygodni przed planowaną ciążą, a w przypadku ciąży nieplanowanej od razu po jej potwierdzeniu. Ponadto ujednolicono zalecenia dotyczące leczenia nadciśnienia tętniczego w ciąży z rozdziałem 13., a także - podobnie jak w rozdziale 6. - zmodyfikowano zalecany czas suplementacji kwasem foliowym w okresie przedkoncepcyjnym.
W ROZDZIALE 25 pojawiła się rekomendacja, aby osoby po 65. roku życia co najmniej raz roku badać pod kątem zespołów geriatrycznych, hipoglikemii i polipragmazji, ponieważ mogą one wpływać na leczenie cukrzycy i obniżać jakość życia. Podkreślono także, że należy zwracać uwagę na odpowiednią ilość białka w diecie. Dodano zapis, że u osób po 65. roku życia z cukrzycą typu 1 można rozważyć użycie systemów AID.
W ROZDZIALE 26 wskazano, aby przed badaniami endoskopowymi przewodu pokarmowego u osób leczonych agonistami receptora GLP-1 lub GIP/GLP-1 rozważyć pominięcie 1 dawki leku przed planowanym zabiegiem (minimum 7 dni bez aktywności leku). Dodatkowo w tabeli przedstawiającej zalecenia w okresie okołozabiegowym dotyczące nieinsulinowych leków przeciwhiperglikemicznych rozbudowano informacje dotyczące stosowania leków inkretynowych.
W ROZDZIALE 27 uaktualniono informacje zgodnie z najnowszymi zaleceniami dotyczącymi szczepień ochronnych.
W ROZDZIALE 30 opisano, na czym polega kompleksowe ujęcie leczenia otyłości. Podobnie jak w rozdziale 24., zwrócono uwagę na konieczność stosowania skutecznej antykoncepcji w trakcie leczenia lekami inkretynowymi oraz zaprzestania podawania wspomnianych preparatów przed planowaną ciążą. Dodano także zapis o konieczności przeprowadzenia konsultacji dietetycznej u wszystkich pacjentów rozpoczynających leczenie lub stosujących leki z grupy agonistów receptora GLP-1 lub GIP/GLP-1, która jest szczególnie wskazana w przypadku objawów niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego, ale również, gdy powyższa terapia nie prowadzi do uzyskania istotnej redukcji masy ciała, kiedy efektem jej stosowania jest zbyt szybka redukcja masy ciała.
W ROZDZIALE 31 podkreślono, że MASLD stanowi nieklasyczne powikłanie cukrzycy. Zaktualizowano także podrozdział o leczeniu MASH, wskazując resmetirom jako jedyny lek zarejestrowany w Europie oraz wspomniano o semaglutydzie (zarejestrowanym w USA). Zwrócono również uwagę na konieczność modyfikacji behawioralnej (obejmującej dietę, aktywność fizyczną, redukcję masy ciała, zaprzestanie palenia tytoniu i spożywania alkoholu) jako jednego z filarów leczenia MASLD. Dodano też nowy podrozdział dotyczący hipogonadyzmu u mężczyzn z cukrzycą. We wszystkich rozdziałach uaktualniono cytowane piśmiennictwo.
W ANEKSIE 1 (dawnym aneksie 7) dokonano istotnej modyfikacji i przedstawiono w nim aktualne wymogi organizacyjne w zakresie opieki diabetologicznej u osób dorosłych.
W ANEKSIE 5 podkreślono, że niewskazane jest prowadzenie opieki nad osobami leczonymi OPI lub AID w ramach opieki koordynowanej, która nie dysponuje stosownym zespołem terapeutycznym. Zmodyfikowano ponadto wskazania i przeciwwskazania do refundacji OPI oraz do kontynuacji OPI i refundacji oprzyrządowania przez NFZ, a także zakres czynności obejmujących podłączenie OPI lub AID w ośrodku rozpoczynającym powyższą terapię. Zaktualizowano ponadto tabele przedstawiające specyfikacje konieczne i zalecane dla OPI.
W ANEKSIE 7 (dawniej aneksie 1) wskazano na konieczność oceny zdrowia psychicznego i problemów psychospołecznych u osób z cukrzycą typu 1 przekazywanych spod diabetologicznej opieki pediatrycznej pod diabetologiczną opiekę dla osób dorosłych bądź w przypadku zmiany poradni diabetologicznej. Uproszono także kartę informacyjną opieki diabetologicznej.
Aktualnie (stan na luty 2026) "Zalecenia kliniczne dotyczące postepowania u osób z cukrzyca - 2026 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego" dostępne są dla aktywnych członków Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego w formacie PDF na stronie www.ptdiab.pl. Można się spodziewać, że wzorem lat ubiegłych, pełna treść Zaleceń będzie publicznie dostępna po XXVII Zjeździe Naukowym PTD, który odbędzie się we Wrocławiu w maju 2026 roku.
Masz swoją opinię na ten temat? Tu jest miejsce, gdzie możesz ją wyrazić! Pisz, komentuj i dyskutuj. Pamiętaj o tym, że nie będą tolerowane niecenzuralne wypowiedzi i wulgaryzmy.
