Wśród ponad 200 powikłań, do których rozwoju może prowadzić otyłość, wymienia się przede wszystkim cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemię, miażdżycę, stłuszczeniową chorobę wątroby związaną z zaburzeniami metabolicznymi, zespół bezdechu sennego, ale też przewlekłą chorobę nerek, zaburzenia płodności, chorobę zwyrodnieniową stawów, a także - o czym rzadko się pamięta - część nowotworów złośliwych.
Współczesna medycyna traktuje otyłość jak chorobę wymagającą indywidualnego podejścia i kompleksowego leczenia obejmującego farmakoterapię, poradnictwo dietetyczne, promowanie aktywności fizycznej dostosowanej do własnych możliwości oraz wsparcie psychologiczne.
Jednocześnie dynamicznie rozwijają się badania kliniczne, które otwierają pacjentom dostęp do innowacyjnych metod terapii - często na długo przed ich wprowadzeniem na rynek. Warto więc przyjrzeć się, jak dziś leczymy otyłość i jakie możliwości oferują programy badań klinicznych prowadzone w Polsce.
Jak dziś definiuje się nadwagę i otyłość?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Nadwaga i otyłość definiowane są według WHO jako nieprawidłowe lub nadmierne gromadzenie się tkanki tłuszczowej, które stanowi zagrożenie dla zdrowia. Na wzrost masy ciała wpływają liczne i różnorodne czynniki: genetyczne, epigenetyczne, hormonalne (m.in. niedoczynność tarczycy), neurohormonalne, psychologiczne (depresja, stany lękowe, zaburzenie regulacji zapotrzebowania na pokarm), społeczne i środowiskowe. Zwiększone spożycie węglowodanów prostych i tłuszczu, nieregularne odżywianie oraz niewielka aktywność fizyczna skutkują przewlekłym dodatnim bilansem energetycznym i w konsekwencji zwiększeniem ryzyka zachorowania na otyłość zarówno wśród osób dorosłych, jak i u dzieci i młodzieży.
Jakie są podstawy rozpoznania choroby otyłościowej u pacjenta?
Dr Mateusz Kaliszczuk: By rozpoznawać nadwagę i otyłość, należy regularnie, minimum raz do roku, przeprowadzać u pacjenta podstawowe badania przesiewowe takie jak: pomiary masy ciała, pomiary obwodu talii oraz stosować zatwierdzone przez międzynarodowe towarzystwa wskaźniki takie jak BMI, WHR oraz WHtR. Pomocne może być również wykorzystanie bioimpedancji elektrycznej celem oceny procentowej zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie. Przyjmuje się, że otyłość oznacza zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie mężczyzny > 25%, a w organizmie kobiety > 30%. Pamiętajmy, że dwóch pacjentów z takim samym BMI może mieć zupełnie inne ryzyko zdrowotne - każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. Zgodnie z kryteriami International Diabetes Federation (IDF) otyłość brzuszną rozpoznaje się przy obwodzie talii ≥ 94 cm u mężczyzn oraz ≥ 80 cm u kobiet.
Tabela 1. Ocena stopnia odżywienia wg WHO (na podstawie zaleceń PTLO)
BMI - wskaźnik masy ciała
Źródło: Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości
- Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024.
Dlaczego choroba otyłościowa uważana jest za jedno z największych wyzwań współczesnej medycyny?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Otyłość stanowi narastający problem medyczny i społeczny, odsetek osób z nadmierną masą ciała już teraz wynosi około 60% i nieustannie się zwiększa. Według dostępnych danych epidemiologicznych na otyłość choruje obecnie 21% dorosłych Polek i Polaków, a zatem co piąty pacjent trafiający do gabinetu lekarskiego ma ten problem zdrowotny. Problem w coraz większym stopniu dotyczy również dzieci i nastolatków. Według szacunków Narodowego Funduszu Zdrowia, w 2035 r. w Polsce, ponad 35% dorosłych mężczyzn i ponad 25% dorosłych kobiet będzie chorych na otyłość. Co roku na świecie z powodu chorób przewlekłych wywołanych lub powiązanych z otyłością umiera ponad 2,5 mln osób.
Dlaczego otyłość jest uznawana za chorobę przewlekłą?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Wyniki badań dotyczących populacji zarówno krajów europejskich, jak i Stanów Zjednoczonych wskazują, że otyłość wiąże się z krótszą oczekiwaną długością życia. U chorych na otyłość wystąpienie cukrzycy typu 2 i/lub nadciśnienia tętniczego istotnie zwiększa ryzyko zdarzeń sercowo naczyniowych, w tym również zakończonych zgonem. Otyłość postrzegana jako czynnik ryzyka niezakaźnych chorób przewlekłych, której różnych powikłań doświadczają wszyscy chorzy, a ryzyko ich rozwoju zwiększa się wraz z czasem jej trwania.
Jakie są największe wyzwania w leczeniu otyłości z perspektywy lekarza?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Najtrudniejsze jest przełamanie stereotypów. Pacjenci często przychodzą z poczuciem winy, a lekarze - z brakiem czasu na rozmowę. Drugim wyzwaniem jest indywidualizacja terapii. Każdy pacjent ma inną historię, inne bariery i inne możliwości. Nie istnieje jeden uniwersalny schemat postępowania, który zadziała na wszystkich.
Jakie są najczęstsze mity dotyczące odchudzania, z którymi spotyka się Pan w gabinecie?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Mit pierwszy: "Wystarczy mniej jeść i więcej się ruszać". Gdyby to było takie proste, nie mielibyśmy postępującej epidemii otyłości w naszym kraju.
Mit drugi: "Leki to droga na skróty". W rzeczywistości farmakoterapia jest tylko częścią procesu terapeutycznego, w skład którego wchodzi budowanie zdrowych nawyków żywieniowych, wdrożenie regularnej aktywności fizycznej dostosowanej do własnych możliwości oraz terapia poznawczo-behawioralna, która pomaga zmieniać myśli i zachowania sprzyjające nadmiernemu jedzeniu.
Jakie są obecnie dostępne metody leczenia nadwagi i otyłości?
Dr Mateusz Kaliszczuk: W chwili obecnej stawiamy na holistyczne podejście do leczenia chorych cierpiących na nadwagę oraz otyłość. Pierwszym etapem jest kompleksowa ocena stanu zdrowia pacjenta, ukierunkowana na analizę stylu życia, diety i poziomu aktywności fizycznej. Ponadto bardzo istotny jest wywiad medyczny w kierunku chorób przewlekłych oraz wykonanie podstawowej diagnostyki laboratoryjnej i obrazowej. Wdrażając leczenie, bazujemy na czterech głównych filarach: indywidualnie dobranej terapii żywieniowej, regularnej aktywności fizycznej, farmakoterapii oraz wsparciu psychologicznym. U pacjentów z ciężką postacią otyłości zastosowanie znajduje również chirurgia bariatryczna, która może prowadzić do znacznej redukcji masy ciała oraz poprawy w zakresie chorób współistniejących. Pamiętajmy, że każdy pacjent zmagający się z chorobą otyłościową wymaga długoterminowej opieki oraz regularnej oceny stanu zdrowia na każdym etapie leczenia.
Czy w Polsce są prowadzone badania kliniczne dotyczące leczenia nadwagi i otyłości?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Polska w ostatnich latach stała się jednym z ważniejszych ośrodków prowadzących badania kliniczne w Europie Środkowo-Wschodniej. Rozwój tego sektora wynika m.in. z dobrze wykwalifikowanej kadry medycznej, dużej populacji pacjentów oraz wysokiej jakości pozyskiwanych danych. Rocznie kilkadziesiąt tysięcy pacjentów w naszym kraju uzyskuje dostęp do innowacyjnych terapii. W badaniach klinicznych wykorzystywane są zarówno zupełnie nowe substancje, jak i te o dobrze poznanym mechanizmie działania, stosowane już w dostępnych preparatach. W kraju działa wiele ośrodków prowadzących tego typu projekty, a jedną z wiodących sieci badań klinicznych w Europie jest Centrum Medyczne FutureMeds, posiadające placówki m.in. w Warszawie, Wrocławiu, Łodzi, Krakowie i Gdyni.
Czy Centrum Medyczne FutureMeds ma ofertę skierowaną do osób z nadwagą lub otyłością?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Placówki FutureMeds oferują dziś rozbudowane wsparcie dla osób zmagających się z nadwagą i otyłością. Część dostępnych programów jest przeznaczona dla chorych z otyłością bez dodatkowych obciążeń, natomiast inne dotyczą pacjentów posiadających w wywiadzie zdarzenia sercowo - naczyniowe takie jak zawał serca, udar niedokrwienny mózgu czy choroby tętnic obwodowych związane z miażdżycą. Oprócz udziału w badaniach klinicznych pacjenci mogą skorzystać z szeregu bezpłatnych badań profilaktycznych - m.in. oceny wątroby metodą FibroScan, badań krwi czy konsultacji lekarskich, które pozwalają lepiej zrozumieć dostępne możliwości leczenia oraz zasady udziału w badaniach.
Jak wygląda proces kwalifikacji pacjenta do badania klinicznego?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Proces kwalifikacji pacjenta do badania klinicznego jest wieloetapowy i ma na celu przede wszystkim zapewnienie bezpieczeństwa uczestników oraz sprawdzenie, czy dana osoba spełnia kryteria określone w protokole badania. Każde badanie kliniczne posiada jasno określone kryteria włączenia i wyłączenia, które decydują o tym, czy pacjent może wziąć w nim udział.
Pierwszym etapem jest zazwyczaj wstępna rozmowa z lekarzem. Podczas takiej konsultacji pacjent otrzymuje podstawowe informacje na temat celu badania, jego przebiegu, potencjalnych korzyści oraz możliwych ryzyk. Na tym etapie sprawdzane są również najważniejsze informacje dotyczące stanu zdrowia pacjenta, jego dotychczasowego leczenia oraz historii choroby.
Kolejnym krokiem jest szczegółowa ocena medyczna. Obejmuje ona m.in. analizę dokumentacji medycznej, badanie lekarskie oraz wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych, takich jak badania laboratoryjne, badania obrazowe czy inne testy wymagane w danym projekcie badawczym. Celem tych działań jest potwierdzenie, że udział w badaniu będzie dla pacjenta bezpieczny.
Bardzo ważnym elementem procesu kwalifikacji jest podpisanie świadomej zgody na udział w badaniu. Pacjent otrzymuje szczegółowy formularz zawierający informacje o przebiegu badania, jego celu, możliwych działaniach niepożądanych oraz prawach uczestnika. Dopiero po dokładnym zapoznaniu się z dokumentem i zadaniu wszystkich pytań pacjent może podjąć decyzję o udziale i podpisać zgodę. Cały proces jest transparentny i bezpieczny, a pacjent na każdym jego etapie znajduje się na pierwszym miejscu.
Jakie korzyści może odnieść pacjent biorący udział w badaniu klinicznym?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Udział pacjenta w badaniu klinicznym może wiązać się z wieloma korzyściami, zarówno zdrowotnymi, jak i organizacyjnymi. Przede wszystkim daje możliwość dostępu do nowoczesnych metod diagnostycznych oraz innowacyjnych terapii, które często nie są jeszcze powszechnie dostępne w standardowym leczeniu. Dla wielu pacjentów, zwłaszcza w przypadku chorób przewlekłych lub trudnych w terapii, jest to szansa na skorzystanie z najnowszych osiągnięć medycyny. Istotnym aspektem jest także bardzo dokładna opieka medyczna.
Pacjenci uczestniczący w badaniach klinicznych pozostają pod stałą kontrolą zespołu specjalistów - regularne wizyty kontrolne, szczegółowe badania laboratoryjne i diagnostyczne pozwalają na bieżąco monitorować stan zdrowia i szybko reagować na ewentualne nieprawidłowości.
Kolejną korzyścią jest fakt, że udział w badaniu klinicznym często wiąże się z dostępem do bezpłatnych badań diagnostycznych oraz leków stosowanych w ramach projektu badawczego. Dla wielu pacjentów może to oznaczać również mniejsze obciążenie finansowe związane z leczeniem.
Jakie są korzyści dla zdrowia płynące z redukcji masy ciała?
Dr Mateusz Kaliszczuk: Redukcja masy ciała przynosi bardzo szerokie korzyści zdrowotne, szczególnie u osób z nadwagą lub z rozpoznaną chorobą otyłościową. Co istotne, nie musi to być duża utrata kilogramów - już zmniejszenie masy ciała o około 5 - 10% może znacząco poprawić stan zdrowia.
Przede wszystkim obserwujemy poprawę parametrów metabolicznych. Spada poziom glukozy we krwi, poprawia się wrażliwość organizmu na insulinę, a tym samym zmniejsza się ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2.
Jednocześnie redukcja masy ciała korzystnie wpływa na układ sercowo-naczyniowy - obniża ciśnienie tętnicze, poprawia profil lipidowy oraz zmniejsza ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
Nie można też zapominać o układzie ruchu. Mniejsza masa ciała oznacza mniejsze obciążenie dla stawów, szczególnie kolan i bioder, co często przekłada się na zmniejszenie bólu i poprawę sprawności fizycznej.
Wielu pacjentów zauważa również poprawę jakości snu oraz zmniejszenie objawów bezdechu sennego. Redukcja masy ciała ma także znaczenie dla zdrowia psychicznego. Pacjenci często zgłaszają poprawę samopoczucia, większą pewność siebie oraz wyższą jakość życia. Warto też podkreślić, że utrata nadmiernej masy ciała może obniżać ryzyko rozwoju niektórych nowotworów.
Dlatego leczenie otyłości nie powinno być postrzegane wyłącznie przez pryzmat wyglądu czy liczby kilogramów. Najważniejszym celem jest poprawa zdrowia, zmniejszenie ryzyka powikłań oraz długoterminowa poprawa jakości życia pacjenta.
Osoby zainteresowane poznaniem szczegółów dotyczących badań klinicznych prowadzonych w Centrach Medycznych FutureMeds we Wrocławiu, Krakowie, Gdyni, Łodzi i Warszawie mogą umówić się na bezpłatną konsultację lekarską, kontaktując się z infolinią FutureMeds (22 10 30 665) lub za pośrednictwem formularza zgłoszeniowego dostępnego na stronie www.futuremeds.pl/nasza-oferta/otylosc.
Nazywam się Mateusz Kaliszczuk i jestem lekarzem w trakcie specjalizacji z diabetologii. Ukończyłem z wyróżnieniem Uniwersytet Medyczny w Łodzi otrzymując nagrodę Rektora dla najlepszych absolwentów roku akademickiego 2019 - 2020. Jestem aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego oraz Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Jestem współbadaczem w wielu badaniach klinicznych, dzięki czemu jestem na bieżąco z najbardziej innowacyjnymi możliwościami terapeutycznymi. W codziennej pracy główny nacisk kładę na holistyczne podejście do pacjenta obejmujące farmakoterapię, zmianę nawyków żywieniowych oraz promowanie zdrowego stylu życia.
Masz swoją opinię na ten temat? Tu jest miejsce, gdzie możesz ją wyrazić! Pisz, komentuj i dyskutuj. Pamiętaj o tym, że nie będą tolerowane niecenzuralne wypowiedzi i wulgaryzmy.
